Tại Việt Nam, quyền này đã được ghi nhận trong Bộ luật Tố tụng hình sự và ngày càng được xã hội quan tâm, đặc biệt sau những vụ án lớn gây nhiều tranh luận trong dư luận. Trong đó, vụ án Trương Hồ Phương Nga – Cao Toàn Mỹ được xem là dấu mốc quan trọng góp phần làm thay đổi nhận thức của công chúng về quyền im lặng cũng như vai trò của luật sư trong quá trình tố tụng.

Quyền im lặng là gì?

Hiểu một cách đơn giản, quyền im lặng là quyền của người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can hoặc bị cáo được từ chối khai báo những nội dung có thể chống lại chính mình hoặc khiến bản thân phải chịu trách nhiệm hình sự.

Nói cách khác, pháp luật không buộc một người phải tự chứng minh mình có tội. Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng thông qua việc thu thập, đánh giá và sử dụng các chứng cứ hợp pháp.

Bản chất của quyền im lặng không phải là chống đối cơ quan điều tra hay cản trở hoạt động tố tụng. Đây là một quyền hợp pháp được xây dựng nhằm bảo vệ người bị buộc tội khỏi các áp lực tâm lý, sự thiếu hiểu biết pháp luật hoặc các hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình điều tra.

Trong thực tế, thời điểm vừa bị bắt giữ hoặc tạm giam thường là giai đoạn nhạy cảm nhất đối với bất kỳ ai. Người bị bắt thường rơi vào trạng thái hoang mang, lo sợ, mất bình tĩnh, thậm chí không hiểu rõ mình đang đối mặt với những hậu quả pháp lý nào. Nếu không được tư vấn pháp lý kịp thời, họ rất dễ đưa ra những lời khai bất lợi hoặc vô tình tạo ra những chứng cứ chống lại chính mình.

Chính vì vậy, quyền im lặng được ví như một "lá chắn pháp lý" giúp người bị buộc tội có thêm thời gian để ổn định tâm lý, tham khảo ý kiến luật sư trước khi đưa ra các lời khai quan trọng.

Vì sao quyền im lặng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng?

Ngăn chặn bức cung, nhục hình và mớm cung

Một trong những mục đích quan trọng nhất của quyền im lặng là phòng ngừa các hành vi vi phạm trong hoạt động điều tra.

Trong lịch sử tố tụng hình sự ở nhiều quốc gia, không ít trường hợp người vô tội đã nhận tội chỉ vì bị đe dọa, gây áp lực hoặc không đủ khả năng tự bảo vệ mình. Những lời khai được tạo ra trong điều kiện thiếu khách quan thường dẫn đến các bản án oan sai, gây hậu quả nghiêm trọng cho cá nhân, gia đình và xã hội.

Khi người bị buộc tội có quyền từ chối khai báo hoặc chờ luật sư tham gia, nguy cơ xuất hiện các hành vi ép cung, mớm cung hoặc nhục hình sẽ giảm đáng kể. Đồng thời, cơ quan điều tra cũng buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt hơn các quy định pháp luật trong quá trình thu thập chứng cứ.

Bảo vệ nguyên tắc suy đoán vô tội

Nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc nền tảng của tố tụng hình sự hiện đại.

Theo nguyên tắc này, một người được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Điều đó đồng nghĩa với việc cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được hành vi phạm tội bằng các chứng cứ khách quan, chứ không thể dựa vào sự im lặng hay lời khai của bị can để mặc nhiên kết luận người đó có tội.

Quyền im lặng góp phần hiện thực hóa nguyên tắc suy đoán vô tội bởi nó khẳng định rằng không ai bị buộc phải tự tố giác bản thân hoặc tự tạo ra chứng cứ buộc tội chính mình.

Đây cũng là sự bảo vệ đối với nhân phẩm, danh dự và quyền con người trong hoạt động tư pháp.

Chuyển trọng tâm điều tra từ lời khai sang chứng cứ

Trong nhiều năm, hoạt động điều tra ở Việt Nam từng bị đánh giá là quá phụ thuộc vào lời khai.

Tuy nhiên, lời khai không phải lúc nào cũng phản ánh đúng sự thật khách quan. Một người có thể khai nhận do sợ hãi, nhầm lẫn hoặc bị tác động bởi nhiều yếu tố khác nhau.

Quyền im lặng buộc cơ quan điều tra phải thay đổi phương thức tiếp cận, chuyển từ việc tìm kiếm lời thú nhận sang việc thu thập các chứng cứ vật chất, tài liệu, dữ liệu điện tử, giám định và các nguồn chứng cứ khách quan khác.

Đây chính là xu hướng tiến bộ của nền tư pháp hiện đại, giúp nâng cao tính chính xác trong việc xác định sự thật của vụ án.

Vụ án Trương Hồ Phương Nga – bước ngoặt về nhận thức đối với quyền im lặng

Khi nhắc đến quyền im lặng tại Việt Nam, rất nhiều người liên tưởng ngay đến vụ án giữa Trương Hồ Phương Nga và ông Cao Toàn Mỹ.

Đây được xem là vụ án đầu tiên mà quyền im lặng được một bị cáo sử dụng một cách công khai, nhất quán và nhận được sự quan tâm đặc biệt từ dư luận cả nước.

Trong quá trình điều tra, Trương Hồ Phương Nga nhiều lần từ chối khai báo hoặc hạn chế trả lời các câu hỏi của cơ quan điều tra. Tại phiên tòa, cô cũng từng giữ thái độ im lặng trong giai đoạn đầu xét xử.

Phương Nga cho rằng mình không còn niềm tin vào quá trình điều tra và lo ngại những chứng cứ có lợi cho mình có thể không được xem xét khách quan.

Đáng chú ý, bị cáo còn đưa ra những tố cáo liên quan đến việc bị mớm cung trong quá trình điều tra. Những phát biểu này đã làm dấy lên nhiều cuộc tranh luận về việc bảo đảm quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự.

Sau đó, khi có điều kiện trình bày đầy đủ tại phiên tòa, Phương Nga đã trả lời các câu hỏi của Hội đồng xét xử và đưa ra nhiều thông tin quan trọng liên quan đến bản chất vụ việc.

Diễn biến của vụ án cho thấy một thực tế quan trọng: việc giữ im lặng không đồng nghĩa với việc nhận tội và cũng không thể được sử dụng như căn cứ để suy đoán bất lợi cho bị can hoặc bị cáo.

Cuối cùng, vụ án đã được đình chỉ và các bị cáo được trả tự do. Kết quả này góp phần giúp công chúng hiểu rõ hơn rằng quyền im lặng là một quyền hợp pháp, hoàn toàn không phải là biểu hiện của việc che giấu tội phạm.

Im lặng có phải là lựa chọn bất lợi?

Trong xã hội vẫn tồn tại quan điểm cho rằng nếu không khai báo thì sẽ bị đánh giá là không hợp tác hoặc có dấu hiệu phạm tội.

Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, cách hiểu này là hoàn toàn không chính xác.

Pháp luật không quy định việc giữ im lặng là tình tiết bất lợi đối với người bị buộc tội. Ngược lại, khi một người lựa chọn không khai báo, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải tiếp tục áp dụng mọi biện pháp hợp pháp để làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

Điều này có nghĩa rằng cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án phải thu thập đầy đủ cả chứng cứ buộc tội lẫn chứng cứ gỡ tội; phải đánh giá toàn diện các tài liệu có trong hồ sơ thay vì chỉ dựa vào lời nhận tội.

Nói cách khác, quyền im lặng không làm thay đổi nghĩa vụ chứng minh tội phạm của Nhà nước.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng quyền im lặng không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu trong mọi trường hợp.

Có những vụ án mà việc khai báo trung thực, kịp thời có thể giúp làm rõ bản chất sự việc, chứng minh sự vô tội hoặc tạo điều kiện cho việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Vì vậy, vấn đề quan trọng không phải là "có nên im lặng hay không" mà là người bị buộc tội cần được tư vấn pháp lý đầy đủ để biết thời điểm nào nên khai báo, thời điểm nào nên sử dụng quyền im lặng nhằm bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Vai trò đặc biệt của luật sư trong giai đoạn tạm giữ, tạm giam

Thực tiễn hành nghề cho thấy phần lớn sai lầm của người bị buộc tội xảy ra trong những giờ đầu tiên sau khi bị bắt giữ hoặc tạm giam.

Khi đó, tâm lý hoảng loạn, sợ hãi và thiếu hiểu biết pháp luật thường khiến họ đưa ra những lời khai thiếu chính xác hoặc bất lợi cho chính mình.

Sự tham gia sớm của luật sư có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Luật sư sẽ giúp thân chủ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, giải thích các quy định pháp luật liên quan, đồng thời tư vấn xem nội dung nào nên trình bày, nội dung nào cần được kiểm tra hoặc xác minh trước khi khai báo.

Quan trọng hơn, sự hiện diện của luật sư còn góp phần bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong quá trình hỏi cung và lấy lời khai.

Nhờ đó, các lời khai nếu được đưa ra sẽ mang tính tự nguyện, chính xác và phù hợp với các quy định pháp luật, hạn chế tối đa nguy cơ phát sinh khiếu nại về việc bức cung hoặc mớm cung.

Thực trạng áp dụng quyền im lặng tại Việt Nam

Mặc dù đã được ghi nhận trong pháp luật, nhưng trên thực tế quyền im lặng vẫn chưa được sử dụng phổ biến.

Nhiều người dân chưa hiểu rõ mình có quyền này. Một số người cho rằng việc giữ im lặng sẽ khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn hoặc bị đánh giá là thiếu hợp tác.

Bên cạnh đó, không phải mọi vụ án đều có sự tham gia của luật sư ngay từ giai đoạn đầu. Điều này khiến nhiều bị can, bị cáo không được tiếp cận đầy đủ các kiến thức pháp lý cần thiết để tự bảo vệ mình.

Những vụ án lớn có sự tham gia của nhiều luật sư và nhận được sự quan tâm của dư luận thường là nơi quyền im lặng được nhắc đến nhiều hơn. Tuy nhiên, đối với đa số vụ án thông thường, việc thực hiện quyền này vẫn còn khá hạn chế.

Điều đó cho thấy nhu cầu nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân về quyền im lặng vẫn còn rất lớn trong thời gian tới.

Kết luận

Quyền im lặng không phải là đặc quyền dành cho tội phạm mà là một cơ chế bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự. Quyền này giúp ngăn ngừa bức cung, nhục hình, bảo vệ nguyên tắc suy đoán vô tội và buộc cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh tội phạm bằng các chứng cứ khách quan thay vì chỉ dựa vào lời khai.

Vụ án Trương Hồ Phương Nga đã trở thành dấu mốc quan trọng trong việc nâng cao nhận thức xã hội về quyền im lặng tại Việt Nam. Thực tiễn cũng cho thấy việc giữ im lặng không đồng nghĩa với việc nhận tội và không thể bị xem là căn cứ bất lợi cho người bị buộc tội.

Trong mọi trường hợp liên quan đến tạm giữ, tạm giam hoặc điều tra hình sự, việc có luật sư tham gia từ sớm là giải pháp hiệu quả nhất để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, đồng thời bảo đảm quá trình tố tụng được thực hiện công bằng, khách quan và đúng pháp luật.