Công ty Luật Dragon
Với diễn biến trên, vụ án đang đặt ra nhiều tình huống pháp lý cho phiên tòa phúc thẩm sẽ được xét xử trong thời gian tới.
Cựu hiệu trưởng kháng cáo toàn bộ bản án sơ thẩm
Những ngày cuối tháng 3, vụ án cựu Hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình Nguyễn Thị Bình bị tuyên 3 năm tù thu hút sự chú ý của dư luận. Không phải bởi đây là một đại án tham nhũng hay thất thoát ngân sách lớn, mà bởi người đứng bục khai báo là một nữ hiệu trưởng đã có nhiều năm công tác trong ngành giáo dục và hành vi bị truy tố lại xuất phát từ câu chuyện dạy thêm, học thêm.
Theo bản án sơ thẩm của TAND khu vực 1 Hà Nội, bà Nguyễn Thị Bình bị tuyên phạt 3 năm tù về tội "lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ". Cùng vụ án, cựu kế toán trường là Phạm Thị Minh Nguyệt bị tuyên 24 tháng tù nhưng cho hưởng án treo.
Vụ việc xảy ra cách đây 13 năm, cơ quan tố tụng xác định trong các năm học 2013 - 2014, Trường THCS Ba Đình tổ chức dạy thêm nhưng thu tiền vượt mức quy định theo quyết định 22/2013 của UBND TP Hà Nội.
Theo cáo buộc, để hợp thức hóa việc thu chi, phía nhà trường đã lập hai hệ thống sổ sách và "tách" lớp trên giấy tờ nhằm phù hợp quy định về sĩ số. Tổng số tiền bị xác định thu sai quy định hơn 1,09 tỉ đồng. Điểm khiến vụ án gây tranh luận là phần lớn số tiền này được xác định dùng để chi trả cho giáo viên, hoạt động của nhà trường và các khoản liên quan việc tổ chức dạy thêm. Cựu hiệu trưởng bị cáo buộc hưởng lợi 78 triệu đồng.
Tại phiên tòa sơ thẩm, nữ hiệu trưởng nhiều lần bật khóc, cho rằng bản thân không tư lợi mà chỉ muốn cải thiện thu nhập cho giáo viên trong bối cảnh đời sống khó khăn thời điểm đó. Nhiều phụ huynh, giáo viên và học sinh cũng có đơn xin giảm nhẹ cho bị cáo.
Sau phiên sơ thẩm, bà Bình kháng cáo toàn bộ bản án. Trong đơn kháng cáo, cựu hiệu trưởng cho rằng cấp sơ thẩm đánh giá chưa đúng bản chất vụ việc, đặc biệt khi nhận định bị cáo "vụ lợi phi vật chất" vì nâng cao uy tín cá nhân thông qua việc tăng thu nhập cho giáo viên.
Văn bản dùng để buộc tội bị bãi bỏ
Khi vụ án đang chờ xét xử phúc thẩm, một diễn biến pháp lý mới xuất hiện. Quy định áp "giá trần" tiền dạy thêm - căn cứ dùng để kết tội cựu Hiệu trưởng Trường THCS Ba Đình Nguyễn Thị Bình - vừa bị Bộ Tư pháp kết luận có nội dung trái pháp luật, ban hành không đúng thẩm quyền. Ngay sau đó, UBND TP Hà Nội đã bãi bỏ văn bản này.
Cụ thể, quyết định 22/2013 của UBND TP Hà Nội quy định mức thu tối đa đối với hoạt động dạy thêm, học thêm. Theo quy định, lớp có từ 20 - 40 học sinh chỉ được thu tối đa 7.000 - 9.000 đồng mỗi tiết. Tuy nhiên bà Bình bị xác định đã yêu cầu giáo viên thu 15.000 đồng mỗi tiết. Số tiền thu được, 70% trả cho giáo viên đứng lớp, 30% phục vụ quản lý và cơ sở vật chất.
Tại phiên tòa sơ thẩm hồi tháng 3, bà Bình cho rằng việc thu tiền được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận với phụ huynh, phù hợp thông tư 17/2012 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thông tư này quy định "mức thu tiền học thêm do thỏa thuận giữa cha mẹ học sinh với nhà trường".
Và khi bào chữa cho bà Bình, luật sư phân tích thông tư của bộ không giao UBND cấp tỉnh quy định mức trần học phí dạy thêm. Do đó việc UBND TP Hà Nội ban hành quyết định 22 áp mức thu tối đa là vượt thẩm quyền. Luật sư cũng cho rằng việc cơ quan tố tụng sử dụng văn bản cấp dưới để buộc tội trong khi có nội dung khác với văn bản cấp trên là trái nguyên tắc áp dụng pháp luật. Dù vậy cơ quan tố tụng vẫn giữ nguyên quan điểm buộc tội.
Trong kết luận mới ban hành, Bộ Tư pháp xác định thông tư 17 chỉ quy định tiền học thêm do phụ huynh và nhà trường thỏa thuận, không quy định hoặc giao địa phương quy định mức thu tối đa. Vì vậy việc Hà Nội ban hành "giá trần" học thêm là chưa phù hợp.
Cơ quan này đồng thời kết luận các văn bản hướng dẫn sau đó của Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hà Nội cũng được ban hành "không đúng hình thức, thẩm quyền". Bộ Tư pháp kiến nghị UBND và Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hà Nội khẩn trương xử lý các nội dung trái pháp luật, xem xét trách nhiệm tập thể, cá nhân liên quan.
Một ngày sau kết luận trên, UBND TP Hà Nội đã quyết định bãi bỏ toàn bộ quyết định 22/2013 về áp "giá trần" dạy thêm.
Phiên phúc thẩm sẽ xem xét điều gì?
Luật sư Nguyễn Đức Thịnh, Công ty luật TNHH Fanci, cho biết theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, khi bị cáo kháng cáo toàn bộ bản án, hội đồng xét xử phúc thẩm không chỉ xem xét phần hình phạt mà có quyền đánh giá lại toàn bộ tính đúng đắn, hợp pháp của bản án sơ thẩm.
Thứ nhất là căn cứ pháp lý dùng để xác định hành vi vi phạm. Đây là điểm đặc biệt quan trọng vì toàn bộ lập luận buộc tội ở cấp sơ thẩm gắn chặt với quyết định 22 của UBND TP Hà Nội về dạy thêm, học thêm. "Nếu văn bản này bị đặt vấn đề về tính hợp pháp thì tòa phúc thẩm buộc phải đánh giá lại nền tảng pháp lý của việc buộc tội", luật sư phân tích.
Theo luật sư, tòa phúc thẩm cũng cần xem xét bản chất hành vi của bị cáo, đánh giá kỹ việc thu tiền dạy thêm trong vụ án là sai phạm hành chính, sai phạm trong quản lý giáo dục hay đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm hình sự. Đây là ranh giới rất quan trọng.
"Thêm nữa là vấn đề thiệt hại và hậu quả. Trong các tội phạm về chức vụ, thiệt hại và mối quan hệ giữa hành vi với hậu quả là yếu tố rất quan trọng. Nếu căn cứ xác định việc thu sai thay đổi thì toàn bộ cách tính thiệt hại cũng có thể phải xem xét lại.
Cấp phúc thẩm có quyền đánh giá lại cả chứng cứ lẫn căn cứ pháp lý nếu thấy việc áp dụng pháp luật ở cấp sơ thẩm chưa đầy đủ hoặc khách quan. Pháp luật cũng cho phép các bên bổ sung tài liệu, chứng cứ mới tại giai đoạn phúc thẩm.
Vì vậy, nếu có tài liệu của Bộ Tư pháp kết luận một phần quyết định 22 trái luật hoặc ban hành không đúng thẩm quyền thì đây không phải tài liệu tham khảo thông thường mà là tình tiết liên quan trực tiếp đến tính hợp pháp của căn cứ buộc tội", ông Thịnh nêu quan điểm.
Luật sư cho rằng cấp phúc thẩm sẽ phải xem xét ít nhất ba vấn đề: nếu không áp dụng quyết định 22 thì còn căn cứ nào khác để xác định hành vi phạm tội; việc xác định thiệt hại có bị ảnh hưởng hay không; và hành vi của bị cáo có còn bị coi là "trái công vụ" hay không. Đây là những yếu tố có thể tác động trực tiếp tới việc giữ nguyên án, sửa án hoặc hủy án sơ thẩm.
"Về bản chất pháp lý, muốn xác định một người có hành vi trái công vụ thì trước hết phải xác định được quy định bị vi phạm có hợp pháp hay không. Nếu nền tảng pháp lý của việc buộc tội bị lung lay thì toàn bộ cấu trúc buộc tội cũng sẽ phải được xem xét lại", luật sư Thịnh phân tích.
Hiểu thế nào về "vụ lợi phi vật chất"?
Theo nội dung kháng cáo được công bố, bà Bình cho rằng bản án sơ thẩm đánh giá chưa khách quan bản chất vụ việc, đặc biệt là nhận định bà "vụ lợi phi vật chất" khi tổ chức dạy thêm để tăng thu nhập cho giáo viên và duy trì hoạt động nhà trường. Bà cũng phủ nhận động cơ tư lợi cá nhân. Cách xác định yếu tố vụ lợi như vậy có phổ biến trong thực tiễn xét xử hay không?
Luật sư Nguyễn Đức Thịnh: Hiện nay, trong thực tiễn xét xử, khái niệm "vụ lợi" không chỉ được hiểu là hưởng lợi vật chất trực tiếp mà đôi khi còn được mở rộng sang lợi ích phi vật chất như uy tín, vị thế hay lợi ích quản lý. Tuy nhiên, việc áp dụng cần rất thận trọng để tránh làm mờ ranh giới giữa sai phạm quản lý hành chính và trách nhiệm hình sự.
Theo tôi, không thể chỉ từ việc người quản lý muốn tăng thu nhập cho giáo viên, duy trì hoạt động nhà trường mà mặc nhiên suy diễn thành động cơ vụ lợi cá nhân. Để xác định yếu tố vụ lợi trong các tội phạm về chức vụ, cần làm rõ bị cáo có nhằm đạt lợi ích cá nhân hay không, lợi ích đó có mang tính không chính đáng hay không và có chứng cứ trực tiếp chứng minh động cơ vụ lợi hay chỉ là suy luận từ kết quả quản lý.
Trong vụ án này, nếu phần lớn số tiền được dùng để chi cho giáo viên và hoạt động nhà trường, trong khi chưa có căn cứ rõ ràng cho thấy bị cáo hưởng lợi cá nhân trực tiếp, thì việc xác định yếu tố "vụ lợi phi vật chất" cần được xem xét rất chặt chẽ. Đây cũng là điểm pháp lý đáng chú ý vì liên quan trực tiếp đến ranh giới giữa sai phạm quản lý giáo dục và trách nhiệm hình sự.
