Luật Đấu thầu 2023 quy định tại Điều 16 hiều nhóm hành vi bị cấm trong hoạt động đấu thầu, trong đó có hối lộ, can thiệp trái pháp luật, thông thầu, gian lận, cản trở, vi phạm công bằng minh bạch, tiết lộ thông tin và chuyển nhượng thầu trái phép.

1. THÔNG THẦU – MỘT TRONG NHỮNG VI PHẠM CẦN ĐẶC BIỆT LƯU Ý

Thông thầu có thể xảy ra khi các nhà thầu hoặc các bên liên quan dàn xếp, thỏa thuận, ép buộc nhằm tạo điều kiện để một nhà thầu trúng thầu.

Ví dụ, nhiều doanh nghiệp cùng tham gia một gói thầu nhưng thực chất đã thống nhất trước rằng:

Một doanh nghiệp sẽ đứng ra dự thầu và trúng;
Doanh nghiệp khác nộp hồ sơ mang tính hình thức;
Một số nhà thầu rút hồ sơ;
Các bên thống nhất giá dự thầu;
Một doanh nghiệp cung cấp thông tin để doanh nghiệp khác chuẩn bị hồ sơ.

Luật Đấu thầu 2023 đã quy định cụ thể nhiều biểu hiện của hành vi thông thầu, trong đó có việc dàn xếp, thỏa thuận, ép buộc để một bên chuẩn bị hoặc rút hồ sơ nhằm tạo điều kiện cho bên khác trúng thầu.

Điểm quan trọng là không nên chỉ nhìn vào kết quả trúng thầu để kết luận có thông thầu. Cần xem xét quá trình trao đổi, chuẩn bị hồ sơ, quan hệ giữa các bên và các tài liệu, dữ liệu liên quan.

2. GIAN LẬN TRONG ĐẤU THẦU

Gian lận có thể liên quan đến việc làm giả, làm sai lệch hồ sơ, tài liệu hoặc cố ý cung cấp thông tin không trung thực nhằm tác động đến kết quả lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.

Một số tình huống thường cần kiểm tra:

Kê khai không đúng năng lực;
Sử dụng tài liệu không hợp pháp;
Làm sai lệch hồ sơ năng lực;
Cung cấp thông tin không đúng về kinh nghiệm;
Sử dụng tài liệu của doanh nghiệp khác;
Làm giả tài liệu chứng minh nguồn lực;
Cung cấp thông tin không khách quan nhằm làm sai lệch kết quả.

Điều 16 Luật Đấu thầu 2023 xác định việc làm giả hoặc làm sai lệch thông tin, hồ sơ, tài liệu trong đấu thầu và cố ý cung cấp thông tin, tài liệu không trung thực nhằm làm sai lệch kết quả là hành vi bị cấm.

Đối với doanh nghiệp, đây là nhóm vấn đề cần được kiểm tra đặc biệt kỹ trước khi giải trình với cơ quan có thẩm quyền.

3. LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN ĐỂ CAN THIỆP

Luật Đấu thầu cấm việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để gây ảnh hưởng hoặc can thiệp trái pháp luật vào hoạt động đấu thầu dưới mọi hình thức.

Ví dụ có thể đặt ra vấn đề pháp lý khi một cá nhân:

Can thiệp vào tiêu chí lựa chọn;
Tác động đến việc đánh giá hồ sơ;
Chỉ đạo trái quy định để lựa chọn một nhà thầu;
Tác động đến tổ chuyên gia;
Tiết lộ thông tin nội bộ cho một nhà thầu;
Gây sức ép để thay đổi kết quả đánh giá.

Trong những trường hợp có dấu hiệu hình sự, việc đánh giá không chỉ dừng ở Luật Đấu thầu mà còn phải xem xét quy định của Bộ luật Hình sự.

4. CẢN TRỞ HOẠT ĐỘNG ĐẤU THẦU

Không chỉ người tổ chức đấu thầu mới có thể vi phạm. Nhà thầu hoặc cá nhân khác cũng có thể phải chịu trách nhiệm nếu có hành vi cản trở hoạt động đấu thầu trái pháp luật.

Ví dụ có thể liên quan đến việc:

Đe dọa người tham gia;
Cản trở việc cung cấp hồ sơ;
Can thiệp trái phép vào quá trình lựa chọn;
Cung cấp thông tin sai nhằm làm gián đoạn quá trình đấu thầu;
Các hành vi khác thuộc trường hợp bị pháp luật cấm.

Việc xác định một hành vi có phải “cản trở” theo nghĩa pháp lý hay không cần căn cứ vào tình tiết cụ thể của vụ việc, chứ không nên chỉ dựa vào nhận định của một bên.

5. KHÔNG BẢO ĐẢM CÔNG BẰNG, MINH BẠCH

Một vấn đề thường phát sinh là tiêu chí hồ sơ mời thầu được thiết kế quá đặc thù, khiến chỉ một doanh nghiệp có khả năng đáp ứng.

Hoặc có trường hợp:

Tiêu chí đánh giá thiếu minh bạch;
Thay đổi yêu cầu không đúng quy định;
Đánh giá hồ sơ không thống nhất với tiêu chí đã công bố;
Tiết lộ thông tin không được phép;
Tạo lợi thế không hợp pháp cho một nhà thầu.

Đây là nhóm vấn đề cần kiểm tra cả hồ sơ mời thầu, hồ sơ dự thầu, biên bản đánh giá, báo cáo thẩm định và quyết định phê duyệt.

6. TIẾT LỘ THÔNG TIN, TÀI LIỆU TRONG QUÁ TRÌNH ĐẤU THẦU

Một bên có thể có lợi thế rất lớn nếu biết trước:

Giá dự thầu của đối thủ;
Nội dung hồ sơ;
Kết quả đánh giá;
Thông tin chưa được công khai;
Các dữ liệu nội bộ khác.

Luật Đấu thầu 2023 cũng quy định việc tiết lộ những tài liệu, thông tin về quá trình lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư là hành vi bị cấm, trừ các trường hợp pháp luật cho phép.

Vì vậy, khi có nghi vấn “lộ thông tin đấu thầu”, cần kiểm tra ai có quyền tiếp cận thông tin, thời điểm tiếp cận, thông tin được cung cấp cho ai và việc cung cấp có thuộc trường hợp pháp luật cho phép hay không.

7. CHUYỂN NHƯỢNG THẦU TRÁI PHÉP

Một rủi ro khác là việc nhà thầu trúng thầu nhưng sau đó chuyển giao phần công việc cho đơn vị khác trái với hồ sơ dự thầu, hợp đồng hoặc quy định pháp luật.

Luật Đấu thầu 2023 quy định một số trường hợp chuyển nhượng phần công việc cho nhà thầu khác là hành vi bị cấm, trong đó có trường hợp vượt phạm vi, giá trị công việc dành cho nhà thầu phụ hoặc thực hiện không đúng điều kiện được chấp thuận.

Do đó, khi rà soát một vụ việc, luật sư cần đối chiếu:

Hồ sơ dự thầu → hợp đồng → danh sách nhà thầu phụ → phạm vi công việc → giá trị công việc → các văn bản chấp thuận.

8. TỔ CHỨC ĐẤU THẦU KHI CHƯA XÁC ĐỊNH NGUỒN VỐN

Luật Đấu thầu 2023 cũng cấm tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định được nguồn vốn theo quy định pháp luật.

Đây không chỉ là vấn đề thủ tục. Trong một số trường hợp, việc tổ chức lựa chọn khi nguồn vốn chưa được xác định có thể dẫn đến nợ đọng vốn của nhà thầu, từ đó phát sinh trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng hơn.

9. VI PHẠM ĐẤU THẦU CÓ THỂ BỊ XỬ LÝ NHƯ THẾ NÀO?

Tùy tính chất và hậu quả, hành vi vi phạm có thể dẫn đến nhiều dạng trách nhiệm pháp lý.

Đối với hoạt động lựa chọn nhà thầu, Nghị định 24/2024/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu.

Ngoài xử lý theo pháp luật về đấu thầu, nếu hành vi đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm thì còn có thể bị xem xét theo Bộ luật Hình sự.

Đáng chú ý, Điều 222 Bộ luật Hình sự quy định về tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng. Điều luật đề cập các hành vi như can thiệp trái pháp luật, thông thầu, gian lận, cản trở, vi phạm công bằng minh bạch, tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định nguồn vốn dẫn đến nợ đọng và chuyển nhượng thầu trái phép.

Theo Điều 222, tùy mức độ và hậu quả, khung hình phạt có thể rất nghiêm khắc; trường hợp gây thiệt hại từ 1 tỷ đồng trở lên thuộc khung có mức phạt tù từ 10 năm đến 20 năm. Ngoài ra còn có thể áp dụng hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc làm công việc nhất định và tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Không phải mọi sai phạm trong đấu thầu đều cấu thành tội phạm. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm và chứng cứ của vụ việc.

10. KHI NÀO NÊN NHỜ LUẬT SƯ TƯ VẤN?

Nếu doanh nghiệp hoặc cá nhân nhận thấy có dấu hiệu bất thường trong một gói thầu, nên được luật sư rà soát càng sớm càng tốt.

Luật sư có thể hỗ trợ:

Đối với nhà thầu

Rà soát hồ sơ mời thầu;
Kiểm tra tiêu chí đánh giá;
Đánh giá dấu hiệu thiếu công bằng;
Chuẩn bị kiến nghị;
Bảo vệ quyền lợi khi bị loại;
Tư vấn khi có cáo buộc gian lận hoặc thông thầu.

Đối với chủ đầu tư, bên mời thầu

Rà soát quy trình lựa chọn;
Kiểm tra hồ sơ;
Đánh giá trách nhiệm của từng cá nhân;
Tư vấn xử lý sai sót;
Hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp và trách nhiệm pháp lý.

Đối với cá nhân bị điều tra hoặc bị tố cáo

Luật sư có thể nghiên cứu hồ sơ, xác định hành vi bị cáo buộc, đánh giá chứng cứ, quyền và nghĩa vụ của người liên quan, đồng thời tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định pháp luật.

11. LUẬT SƯ CẦN KIỂM TRA NHỮNG TÀI LIỆU NÀO?

Một vụ việc đấu thầu không nên chỉ được đánh giá bằng lời trình bày.

Thông thường cần thu thập và rà soát:

Hồ sơ mời thầu – hồ sơ dự thầu – biên bản mở thầu – tài liệu làm rõ – báo cáo đánh giá – báo cáo thẩm định – quyết định phê duyệt – hợp đồng – phụ lục hợp đồng – tài liệu thanh toán – trao đổi email/tin nhắn – dữ liệu trên hệ thống đấu thầu và các chứng cứ liên quan.

Từ đó mới có thể xác định:

Có vi phạm hay không → ai thực hiện → hành vi nào → hậu quả gì → trách nhiệm của từng bên → hướng xử lý phù hợp.

KẾT LUẬN

Các vi phạm trong đấu thầu có thể bắt đầu từ một hành vi tưởng như rất nhỏ nhưng nếu làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng, hậu quả pháp lý có thể rất lớn.

Những nhóm hành vi cần đặc biệt lưu ý gồm:

HỐI LỘ – CAN THIỆP TRÁI PHÁP LUẬT – THÔNG THẦU – GIAN LẬN – CẢN TRỞ – THIẾU CÔNG BẰNG, MINH BẠCH – TIẾT LỘ THÔNG TIN – CHUYỂN NHƯỢNG THẦU TRÁI PHÉP – TỔ CHỨC ĐẤU THẦU KHI CHƯA XÁC ĐỊNH NGUỒN VỐN.

Nếu doanh nghiệp đang bị tố cáo, bị kiến nghị, bị thanh tra/kiểm tra hoặc có tranh chấp liên quan đến một gói thầu, việc mời luật sư rà soát hồ sơ từ sớm có thể giúp xác định đúng vấn đề pháp lý và xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp.

⚖️ CÔNG TY LUẬT DRAGON

LUÔN ĐỒNG HÀNH CÙNG QUÝ KHÁCH

🌐 www.luatdragon.vn
☎️ Tổng đài tư vấn: 1900.599.979
📞 Luật sư Nguyễn Minh Long: 0983.019.109

Lưu ý: Nội dung trên mang tính thông tin pháp lý chung. Việc xác định trách nhiệm cụ thể trong một vụ việc đấu thầu phải dựa trên hồ sơ, chứng cứ, chủ thể tham gia, thời điểm thực hiện và quy định pháp luật áp dụng tại thời điểm xảy ra hành vi.