“Bố mẹ mất được một thời gian thì bất ngờ xuất hiện một bản di chúc để lại toàn bộ nhà đất cho một người con. Những người còn lại nghi ngờ chữ ký, chữ viết không phải của bố mẹ. Vậy có được yêu cầu giám định không? Nếu di chúc thực sự bị giả mạo thì xử lý thế nào?”

Đây là một trong những dạng tranh chấp thừa kế phức tạp nhất, bởi một bản di chúc có thể quyết định quyền hưởng nhà đất, tiền, tài sản và các quyền tài sản có giá trị rất lớn.

Bộ luật Dân sự 2015 quy định di chúc chỉ hợp pháp khi người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện; nội dung và hình thức di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và đáp ứng các điều kiện về hình thức theo quy định.

Vì vậy, khi xuất hiện một bản di chúc mà gia đình nghi ngờ giả mạo, không nên chỉ tranh cãi bằng lời nói. Cần nhanh chóng xác định chứng cứ, bảo quản bản gốc và sử dụng đúng cơ chế giám định, tố tụng.

1. Di chúc bị nghi giả mạo thì phải bắt đầu từ đâu?

Trước hết, cần xác định chính xác đang nghi ngờ vấn đề gì.

Có thể là:

• Chữ ký của người lập di chúc bị giả;
• Chữ viết trong di chúc không phải của người để lại tài sản;
• Nội dung di chúc bị sửa chữa;
• Trang giấy bị thay thế;
• Ngày tháng lập di chúc có dấu hiệu bất thường;
• Người lập di chúc được cho là không còn minh mẫn tại thời điểm lập;
• Người lập bị đe dọa, cưỡng ép hoặc lừa dối;
• Người có quyền lợi liên quan cho rằng di chúc được tạo lập sau khi người để lại tài sản đã mất.

Đây là những vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Ví dụ, nếu nghi ngờ chữ ký bị giả, hướng chứng minh chủ yếu sẽ tập trung vào chữ ký, chữ viết và các mẫu so sánh.

Nếu nghi ngờ người lập di chúc không minh mẫn, cần thu thập hồ sơ bệnh án, tài liệu y tế, lời khai của người chăm sóc và những chứng cứ khác về tình trạng nhận thức tại thời điểm lập di chúc.

Nếu nghi ngờ di chúc bị sửa chữa hoặc thay thế, cần kiểm tra bản gốc, tình trạng vật chất của tài liệu, lịch sử lưu giữ và các tài liệu liên quan.

Do đó, câu hỏi đầu tiên không phải là:

“Có phải di chúc giả không?”

mà là:

“Có căn cứ nào để nghi ngờ tính xác thực hoặc tính hợp pháp của di chúc?”

2. Anh em phát hiện di chúc bất ngờ xuất hiện sau khi bố mẹ mất – có quyền yêu cầu giám định không?

Có thể yêu cầu.

Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định về trưng cầu giám định, yêu cầu giám định. Đương sự có quyền đề nghị Tòa án trưng cầu giám định; trong trường hợp Tòa án từ chối, đương sự có thể tự mình yêu cầu giám định theo điều kiện và thời điểm luật định.

Đặc biệt, Điều 103 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định về trưng cầu giám định chứng cứ bị tố cáo là giả mạo. Nếu chứng cứ bị tố cáo là giả mạo và người đưa ra chứng cứ không rút lại thì người tố cáo có quyền yêu cầu Tòa án hoặc Tòa án có thể quyết định trưng cầu giám định theo quy định.

Như vậy, nếu một người đưa ra bản di chúc và những người thừa kế khác có căn cứ cho rằng tài liệu này bị giả mạo, việc đề nghị giám định là một hướng pháp lý hoàn toàn có thể được xem xét.

3. Có thể giám định chữ ký, chữ viết trong di chúc không?

Có.

Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp dân sự, giám định chữ ký và chữ viết là một trong những trường hợp thường gặp, trong đó có tranh chấp liên quan đến hợp đồng và thừa kế. Cổng thông tin phổ biến, giáo dục pháp luật của Bộ Tư pháp cũng ghi nhận thực tiễn sử dụng giám định chữ ký trong các vụ việc dân sự, bao gồm tranh chấp thừa kế.

Ví dụ:

Ông A qua đời.

Sau khi ông A mất, người con cả xuất trình một bản di chúc viết tay có chữ ký của ông A, trong đó toàn bộ căn nhà được để lại cho người con cả.

Ba người con còn lại cho rằng:

“Đây không phải chữ ký của bố tôi.”

Trong trường hợp này, các bên có thể đề nghị giám định chữ ký, chữ viết với bản gốc của di chúc và các mẫu chữ ký, chữ viết phù hợp để làm cơ sở so sánh.

Kết luận giám định là một nguồn chứng cứ quan trọng để Tòa án đánh giá vấn đề đang tranh chấp. Tuy nhiên, kết luận giám định không phải lúc nào cũng là căn cứ duy nhất để giải quyết toàn bộ vụ án.

Tòa án vẫn phải xem xét tổng thể các chứng cứ và tình tiết liên quan.

4. Nếu chỉ có bản photocopy di chúc thì có giám định được không?

Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý.

Nếu nghi ngờ chữ ký hoặc chữ viết, bản gốc của di chúc có giá trị đặc biệt quan trọng cho việc kiểm tra, giám định.

Bản photocopy có thể giúp chứng minh sự tồn tại hoặc nội dung của tài liệu trong một số trường hợp, nhưng khả năng kiểm tra trực tiếp đặc điểm vật chất của bản gốc sẽ bị hạn chế.

Vì vậy, nếu một bên đang giữ bản gốc, người có quyền lợi liên quan nên yêu cầu đưa tài liệu ra để kiểm tra theo trình tự tố tụng phù hợp.

Không nên tự ý lấy, xé, sửa, tẩy xóa hoặc làm hỏng tài liệu.

Nếu có tranh chấp tại Tòa án, cần đề nghị Tòa án xem xét việc thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ theo quy định.

5. Không phải cứ chữ ký khác là di chúc chắc chắn giả

Đây là một điểm rất quan trọng.

Người cao tuổi có thể thay đổi chữ ký theo thời gian.

Chữ ký khi 40 tuổi có thể khác chữ ký ở tuổi 80.

Tình trạng sức khỏe, bệnh tật, run tay hoặc điều kiện viết cũng có thể làm chữ ký thay đổi.

Vì vậy, không thể chỉ nhìn bằng mắt thường rồi kết luận:

“Chữ ký này khác chữ ký cũ, chắc chắn là giả.”

Việc xác định chữ ký có phải của người lập hay không cần dựa trên phương pháp chuyên môn và kết luận giám định, cùng các chứng cứ khác.

Bên cạnh chữ ký, có thể cần xem xét:

• Chữ viết;
• Mực;
• Giấy;
• Cách trình bày;
• Nội dung;
• Ngày lập;
• Người làm chứng;
• Người chứng kiến;
• Hoàn cảnh lập;
• Nơi lập;
• Tài liệu liên quan.

Càng có nhiều chứng cứ độc lập, việc đánh giá tính xác thực của di chúc càng có cơ sở.

6. Nếu di chúc có chữ ký thật nhưng người lập không minh mẫn thì sao?

Di chúc vẫn có thể bị tranh chấp về hiệu lực.

Đây là trường hợp rất thường gặp.

Ví dụ:

Bà A 85 tuổi.

Trước khi mất vài tháng, bà A điều trị bệnh và có thời điểm sức khỏe, nhận thức suy giảm nghiêm trọng.

Một bản di chúc xuất hiện với nội dung để lại toàn bộ nhà đất cho một người con.

Những người con khác cho rằng:

“Chữ ký có thể là của mẹ, nhưng thời điểm đó mẹ không còn đủ minh mẫn để tự mình quyết định.”

Khi đó, tranh chấp không còn tập trung vào việc “chữ ký thật hay giả”, mà chuyển sang vấn đề điều kiện của người lập di chúc tại thời điểm lập.

Bộ luật Dân sự yêu cầu người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt và tự nguyện.

Các chứng cứ có thể được xem xét gồm:

• Hồ sơ khám, chữa bệnh;
• Bệnh án;
• Đơn thuốc;
• Tài liệu y tế;
• Lời khai của người chăm sóc;
• Người chứng kiến việc lập di chúc;
• Người có mặt tại thời điểm ký;
• Các tài liệu thể hiện khả năng nhận thức;
• Camera hoặc dữ liệu khác nếu có và được thu thập hợp pháp.

Vì vậy:

Chữ ký thật không đồng nghĩa với di chúc chắc chắn hợp pháp.

7. Nếu nghi ngờ di chúc bị ép buộc thì chứng minh thế nào?

Di chúc phải thể hiện ý chí tự nguyện của người lập.

Nếu có căn cứ cho rằng người lập di chúc bị đe dọa, cưỡng ép hoặc lừa dối thì tính hợp pháp của di chúc có thể bị tranh chấp.

Ví dụ:

Một người con đưa bố mẹ đến lập di chúc trong hoàn cảnh những người con khác không biết.

Sau đó, xuất hiện thông tin rằng bố mẹ bị gây áp lực phải để lại toàn bộ tài sản cho người con này.

Trong tình huống đó, cần thu thập các chứng cứ về:

• Mối quan hệ giữa người lập và người được hưởng;
• Lời nói, tin nhắn, ghi âm nếu có;
• Người chứng kiến;
• Hoàn cảnh trước và sau khi lập di chúc;
• Những thay đổi bất thường trong việc quản lý tài sản;
• Tình trạng sức khỏe và tâm lý;
• Các tài liệu khác chứng minh việc tác động đến ý chí.

Tuy nhiên, chỉ vì một người được hưởng nhiều tài sản hơn người khác không đủ để kết luận người đó đã ép buộc người lập di chúc.

Cần có căn cứ cụ thể.

8. Anh em có thể yêu cầu Tòa án giám định lại không?

Có thể trong những trường hợp luật định.

Bộ luật Tố tụng dân sự quy định trường hợp kết luận giám định chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc phát sinh vấn đề mới thì có thể đặt ra việc giám định bổ sung. Trường hợp có căn cứ cho rằng kết luận giám định lần đầu không chính xác hoặc có vi phạm pháp luật thì có thể xem xét giám định lại theo quy định.

Điều này có ý nghĩa quan trọng trong các vụ tranh chấp di chúc.

Ví dụ:

Lần đầu có kết luận về chữ ký.

Một bên cho rằng kết luận chưa giải quyết đầy đủ những vấn đề được yêu cầu.

Khi đó, tùy tình trạng vụ việc, có thể đề nghị giải thích kết luận, giám định bổ sung hoặc giám định lại theo căn cứ pháp luật.

Không nên tự ý kết luận “giám định lần đầu sai” chỉ vì kết quả không đúng với mong muốn của mình.

Cần chỉ ra căn cứ cụ thể.

9. Nếu chứng minh được di chúc giả thì hậu quả thế nào?

Nếu có căn cứ xác định tài liệu là giả mạo hoặc di chúc không đáp ứng điều kiện có hiệu lực, nội dung phân chia di sản dựa trên tài liệu đó có thể không được công nhận.

Khi đó, cần xác định:

Có bản di chúc hợp pháp nào khác không?

Nếu không có di chúc hợp pháp, di sản có thể được xem xét chia theo pháp luật.

Đây là điểm rất quan trọng.

Ví dụ:

Cha mẹ có căn nhà trị giá 10 tỷ đồng.

Một người con xuất trình bản di chúc để hưởng toàn bộ.

Những người con khác chứng minh được bản di chúc đó không hợp pháp.

Nếu không còn bản di chúc hợp pháp khác, việc phân chia có thể chuyển sang cơ chế thừa kế theo pháp luật.

Những người thuộc hàng thừa kế có thể được xác định lại theo quy định của Bộ luật Dân sự.

10. Người giả mạo chứng cứ có thể phải chịu trách nhiệm gì?

Giả mạo di chúc hoặc chứng cứ không chỉ ảnh hưởng đến quyền thừa kế.

Trong tố tụng dân sự, nếu chứng cứ bị tố cáo là giả mạo và được xác định là giả mạo, pháp luật có quy định về hậu quả đối với người đưa ra chứng cứ giả. Bộ luật Tố tụng dân sự quy định người đưa ra chứng cứ được kết luận là giả mạo có thể phải bồi thường thiệt hại nếu việc giả mạo gây thiệt hại cho người khác và chịu chi phí giám định theo quy định.

Tùy tính chất, mức độ và hành vi cụ thể, việc làm giả tài liệu, sử dụng tài liệu giả hoặc các hành vi liên quan còn có thể đặt ra những vấn đề pháp lý khác.

Vì vậy, tuyệt đối không tự ý sửa chữa, làm giả hoặc “bổ sung” tài liệu để phục vụ tranh chấp thừa kế.

⚠️ 7 VIỆC NÊN LÀM NGAY KHI NGHI NGỜ DI CHÚC GIẢ MẠO

1. Giữ lại bản gốc

Không tự ý sửa chữa, tẩy xóa hoặc làm hỏng.

2. Chụp lại toàn bộ tài liệu

Chụp cả mặt trước, mặt sau, chữ ký, chữ viết và những phần có dấu hiệu bất thường.

3. Thu thập mẫu chữ ký, chữ viết

Các tài liệu được tạo lập hợp pháp trước đó có thể giúp cơ quan chuyên môn có cơ sở so sánh.

4. Tìm người làm chứng

Nếu di chúc có người làm chứng, cần xác định họ là ai và hoàn cảnh lập di chúc như thế nào.

5. Thu thập hồ sơ sức khỏe

Nếu tranh chấp về khả năng nhận thức, hồ sơ y tế có thể rất quan trọng.

6. Không chỉ tập trung vào chữ ký

Cần xem xét cả nội dung, hình thức, thời điểm và hoàn cảnh lập di chúc.

7. Đề nghị giám định đúng thời điểm

Điều 102 BLTTDS quy định quyền yêu cầu giám định và thời điểm thực hiện quyền này trong tố tụng dân sự.

⚖️ QUAN ĐIỂM CỦA LUẬT SƯ NGUYỄN MINH LONG – CÔNG TY LUẬT DRAGON

Theo quan điểm của Luật sư Nguyễn Minh Long – Công ty Luật Dragon, trong tranh chấp di chúc, câu nói:

“Tôi nghi di chúc giả.”

mới chỉ là điểm bắt đầu.

Muốn bảo vệ quyền lợi của mình, người tranh chấp cần chuyển sự nghi ngờ đó thành các căn cứ và chứng cứ cụ thể.

Nếu nghi chữ ký giả → xem xét giám định.

Nếu nghi chữ viết giả → thu thập mẫu so sánh và đề nghị giám định.

Nếu nghi người lập không minh mẫn → tập trung vào hồ sơ sức khỏe và chứng cứ về tình trạng nhận thức.

Nếu nghi bị cưỡng ép → tìm chứng cứ về việc tác động vào ý chí.

Nếu nghi tài liệu được tạo ra sau khi người lập đã chết → cần đặc biệt chú ý đến thời điểm tạo lập, nguồn gốc tài liệu và các chứng cứ liên quan.

Nếu di chúc bị tố cáo là giả mạo, pháp luật tố tụng dân sự đã có cơ chế để yêu cầu hoặc trưng cầu giám định đối với chứng cứ bị tố cáo là giả mạo.

Điều quan trọng là phải hành động đúng trình tự, tránh biến một tranh chấp tài sản thành tranh chấp mới do tự ý thu thập, sửa chữa hoặc công khai thông tin không chính xác.

🔴 KẾT LUẬN: DI CHÚC BẤT NGỜ XUẤT HIỆN – ĐỪNG CHỈ CÃI NHAU, HÃY KIỂM TRA CHỨNG CỨ

Một bản di chúc có thể quyết định quyền đối với căn nhà, mảnh đất hoặc khối tài sản hàng tỷ đồng.

Nếu sau khi cha mẹ mất, một bản di chúc bất ngờ xuất hiện và bạn có căn cứ nghi ngờ về tính xác thực, bạn có quyền sử dụng các cơ chế tố tụng phù hợp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, trong đó có việc đề nghị giám định theo quy định.

Hãy nhớ:

Nghi ngờ không phải là chứng minh.

Chữ ký khác không đồng nghĩa chắc chắn là chữ ký giả.

Chữ ký thật cũng không đồng nghĩa di chúc chắc chắn hợp pháp.

Cần xem xét đồng thời chữ ký, chữ viết, nội dung, hình thức, người làm chứng, tình trạng minh mẫn, sự tự nguyện và toàn bộ hoàn cảnh lập di chúc.

Nếu gia đình đang có tranh chấp về di chúc viết tay, di chúc bất ngờ xuất hiện, nghi giả chữ ký, giả chữ viết, tranh chấp nhà đất hoặc tranh chấp quyền thừa kế, việc rà soát hồ sơ và chứng cứ sớm có thể giúp xác định đúng hướng xử lý.

LUẬT SƯ NGUYỄN MINH LONG – CÔNG TY LUẬT DRAGON

Bảo vệ quyền lợi – Dẫn lối công lý

Tư vấn di chúc – Tranh chấp thừa kế – Giám định chứng cứ – Tranh chấp nhà đất – Phân chia di sản

Bài viết mang tính chất phổ biến, tham khảo pháp luật. Việc xác định di chúc có hợp pháp hay giả mạo hay không phải căn cứ vào tài liệu, chứng cứ và tình tiết cụ thể của từng vụ việc.

Nguồn pháp lý chính: Bộ luật Dân sự 2015; Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Bộ luật Dân sự 2015 được ban hành ngày 24/11/2015 và có hiệu lực từ 01/01/2017.